Historia klonów ZX Spectrum w ZSRR: Lwów, Charków, Krasnodar i ich rozwój

W poprzednich artykułach opowiadałem o historii powstania radzieckich komputerów amatorskich oraz o nieudanym klonie Apple. Jednak najbardziej popularnym sprzętem początku lat 90., tak samo, jak na Zachodzie i w Polsce w końcu lat 80., w ZSRR był zdecydowanie ZX Spectrum. Urządzenie to faktycznie wyparło z rynku komputery 8-bitowe, opracowane przez radzieckich inżynierów, nawet te, które były lepsze i tańsze, a komponenty bardziej dostępne. Jak napisałem w poprzednim artykule, kwestia sukcesu polegała raczej na bardzo szerokim wyborze oprogramowania. Żaden inny radziecki komputer nie mógł się tym pochwalić.




Przekrój i charakterystyka klonów ZX Spectrum
Na terenie Rosji najbardziej popularnym w końcu lat 80. był klon określany mianem: „Leningrad”. Został on opracowany i zoptymalizowany przez Sergieja Zonowa (inna nazwa to: „Zonowski”) na podstawie sprzętu wcześniej produkowanego w Leningradzie przez nielegalne przedsiębiorstwa. Wspomniane ulepszenie polegało na zmianie niektórych układów scalonych oraz ich lokowaniu na płytce. W wyniku tej pracy powstała płytka zawierająca 44 kostki, zamiast 47, i mniejszy od poprzednika rozmiar. Całość zawierała też obszar prototypowy dla dodatkowych przyrządów. W moim Spectrumie znajdowała się właśnie taka płytka i na tej sekcji umieściłem komponenty do portu równoległego, którego potrzebowałem, żeby podłączyć drukarkę.

Autor sprzedawał płytki oraz zestawy. Ten wariant składało się samodzielnie lub można było dostać gotowy do użytku w plastikowej obudowie, ale wyglądało to dosyć amatorsko. Klawiatura też nie robiła najlepszego wrażenia i trzymała się w obudowie na wlutowanych do plastiku drutach.
W 1991 roku powstała ulepszona wersja „Leningrad-2”, która otrzymała złącze do Kempston Joystick i nieco poprawiony tryb wideo (320 linii). Następcą tego modelu był „Scorpion”, produkowany przez oficjalnie założoną firmę Sergieja Zonowa. Specjalizowała się ona w klonach Spectrum aż do początku 2000 roku.

Jednak oba te modele były spóźnione, bo pojawił się wówczas: „Pentagon-128”. Na początku lat 90. sprzęt ten był szczególnie popularny. Zawierał, jak świadczy nazwa, 128 kb pamięci RAM, generator dźwięku AY-3-8910 (wersja „Pentagon-128+”). Posiadał złącza do różnych peryferii, w tym Quasi-Dysk, Floppy driver itd.

W odpowiedzi na konkurencję Sergej Zonow opracował też: „Scorpion-256”. Główną cechą tego modelu był „monitor cieniowy” (Shadow Service Monitor), dzięki któremu można było w dowolnej chwili zatrzymać działający program i sprawdzić/zmienić jego kod. Płytka zawierała złącze do stacji dyskietek, ZX Bus, port szeregowy RS232C i równoległy Centronics, generator dźwięku AY-3-8910 (lub AY-3-8912), procesor Z80B i 256 kb RAM-u. Później (1994-1996 r.) powstały kolejne wersje: Scorpion ZS-256 Turbo i ZS-256 Turbo+, ale w tym kraju zapanowała już era pecetów.

Następny popularny klon to komputer ATM Turbo. Możliwości miał podobne do Scorpion-256, ale stosował inne rozwiązania dla lepszej kompatybilności z oryginalnym ZX Spectrum.
Opisane powyżej klony zostały opracowane i były produkowane przez amatorów lub małe firmy. Chociaż powstało kilka wytwarzanych przez duże przedsiębiorstwa lub instytucje.

Pojawiły się wśród nich:



W obiegu znajdowało się też wiele innych. Mówi się, że na terenie byłego ZSRR powstało 400 klonów.


Obecne zainteresowanie komputerami tego typu w Rosji
Ciekawe, ale w Rosji czasy ZX Spectruma nie minęły. Istnieją wspólnoty miłośników tego komputera: kilka zainteresowanych grup. Niektóre z nich poszukują wcześniej produkowanych egzemplarzy, remontują je i włączają do kolekcji. Inne dążą do samodzielnego ich składania ze współczesnych lub retro-komponentów. Miłośnicy oryginalnych (czyli oryginalnych klonów) tak samo, jak 40 lat temu borykają się z brakiem części. Jednak teraz problem polega nie na tym, że nie są dostępne dla cywilów, a na tym, że już nie są produkowane. Dotyczy to głównie kostek pamięci.



Niektórzy amatorzy składają sobie nawet laptopy na podstawie płytek różnych klonów ZX Spectrum. Na zdjęciu powyżej widać właśnie taki sprzęt w obudowie starego, przenośnego komputera. O tym jednak napiszę osobny artykuł.