W jednym z tematów na naszym forum, wcale niedotyczącym komputerów, raczej motoryzacji, padło pytanie o sprzęt radziecki. Wtedy chodziło o Agat, który zdaniem wielu ludzi był klonem amerykańskiego Apple II. Niestety, kiedy mieszkałem w Związku Radzieckim, nie miałem możliwości obcowania z tym sprzętem, bo trafił on do szkół, gdy byłem już po maturze. Później wstąpiłem na studia w Polsce. Wróciłem stąd już do zupełnie innego kraju — do niezależnej Rosji, kiedy Agat stał się przestarzały, a popularne były inne maszyny (miałem Vektor-06C, Apogej, Junior, Poisk).
Jednak temat Agatu wzbudził zainteresowanie na naszym forum i zdecydowałem się przyjrzeć jego historii powstania i innym szczegółom. W ciągu kilku dni zebrałem informacje i nawet skontaktowałem się z jednym z pierwszych użytkowników oraz pasjonatów tego sprzętu. Wladimir, bo tak ma na imię, opowiadał mi ciekawe rzeczy i podał kilka źródeł w oparciu, o które przygotowano ten materiał.
Powstanie radzieckiego komputera Agat
Poza granicami byłego ZSRR Agat jest znany dzięki publikacji w popularnym nawet w Polsce czasopiśmie: „Byte”. Artykuł ukazał się w listopadzie 1984 roku pod tytułem: „AGAT: A Soviet Apple II Computer — The Russians first microcomputer is a bad copy of the Apple”. Autorem był Leo D. Bores, Amerykanin, który odwiedził Fyodorov Eye Microsurgery Complex w Moskwie. Przetłumaczyłem ten materiał na język polski. Ale opublikuję póżniej.
Ciekawe, że mimo głośnego tytułu, który widocznie nadała redakcja czasopisma, autor całkiem pozytywnie ocenił ten dziwny z punktu widzenia zachodniego fachowca sprzęt.
Zdaniem Wladimira, Amerykanin miał do czynienia z pierwotną wersją komputera, która poważnie różniła się od seryjnej i tym bardziej od następnych rozwojowych.
Mimo spekulacji na ten temat, Agat nie był nieudanym klonem Apple II lub bułgarskiego Prawec. Wladimir wyjaśnia, że w ogóle nie miano w zamiarze powielania wspomnianych sprzętów. Początkowo kierownictwo organizacji rozwoju komputerowego w ZSRR nie mogło się zdecydować, wybierając pomiędzy urządzeniami z architekturą Intel lub DEC. W końcu trafiło im w ręce 10 komputerów Apple II. Stanowiły one pewien wzór, ale jednocześnie radykalnie je przerobiono. Rozwiązania użyte w oryginale pozwoliły zmniejszyć koszty produkcji, bo na obszarach, gdzie całość była wytwarzana, panowała ostra konkurencja. W Związku Radzieckim nikogo to nie zajmowało, bo Agat po pierwsze nie był przeznaczony do sprzedaży na wolnym rynku, a po drugie nie miałby z kim rywalizować. W tym kraju na cenie nie bardzo zależało komukolwiek. Dlatego i z powodów opisanych trochę poniżej, radziecka wersja seryjnej maszyny miała pewne atuty. Wśród nich:
1. Elastyczny i wielostronicowy kontroler displeja, z prawdziwymi kolorami i bez konfliktów atrybutów;
2. Pełnoprawny generator znaków i kolorów dla trybów tekstowych;
3. Udana architektura pamięci segmentowej;
4. Szybki kontroler dysku i zaawansowany podsystem dyskowy.
Przeznaczenie komputera Agat i nietypowy sposób finansowania jego produkcji
Historia rozwoju tego sprzętu jest powiązana z dziwacznymi, z punktu widzenia współczesnej gospodarki, czynnikami. Duża liczba modeli była spowodowana nie popytem na rynku, ale systemem finansowania oraz zachęty dla przedsiębiorstw na produkcję komputera do użytku powszechnego. Czyli ilość wersji urządzenia była raczej sztuczna i pozwoliła demonstrować: „osiągi” w rozwoju produkcji i w ten sposób pozyskiwać wsparcie oraz środki.
Za tym idzie też dziwny charakter określenia ceny tej produkcji. Agat pierwotnie był przeznaczony do celów dydaktycznych. Nie mógł być więc sprzedawany bezpośrednio osobom prywatnym. Wiąże się z tym mit o wysokiej cenie.
Przypomnę, że w ZSRR oprócz rubla dla obywatela, istniał też inny środek transakcyjny, do rozliczeń pomiędzy przedsiębiorstwami. Jego wartość miała niewiele wspólnego z gotówką i tym bardziej z rublem w walucie. Ogłoszona cena Agatu uwzględniała jego wartość właśnie w tych jednostkach rozliczenia i wynosiła 3900 rubli (tylko dla organizacji państwowych). Podczas kiedy jeden z pierwszych komputerów osobistych BK0010 (БК0010) kosztował 700 rubli (bez monitora) i był sprzedawany na rynku powszechnym.
Charakterystyka różnych wyprodukowanych wersji
Razem powstało prawie 10 modeli, mimo spekulacji, że było ich więcej. Wynika to z modułowej konstrukcji, która mogła być zmieniona w każdej chwili przez dołączenie nowych opcji. Najbardziej znane następne wersje to:
* Agat-1/2/3 (1980-83) — prototypy, które otrzymały oznaczenie cyfrowe (dla oficjalnej demonstracji w ministerstwie, które decydowało o uruchomieniu produkcji w państwowych zakładach). Kilka kolejnych nie uzyskało tego oznaczenia — nazwano je: „Agatem piątego modelu”, „Agatem czerwonym” itp. W tym okresie nastąpiło przejście od wczesnych maszyn będących zrusyfikowanymi klonami Apple (płyta główna jest dokładną kopią Apple II, układy scalone są analogami importowanych) do prawdziwych Agatów.
* Czerwony agat (1983): ręcznie wykonana metalowa obudowa. W zasadzie był prototypem.
* Agat-4 (1984): eksperymentalna partia 100 maszyn o architekturze podobnej do Agat-7.
* Agat-7 (1985-90): RAM — 96 kb (do 640 kb), napęd dyskowy — 140 kb (wczesne wersje) lub 840 kb (późniejsze), moduł interfejsu szeregowego i równoległego.
* Agat-8 był podobny do Agat-7, ale z drukarką w zestawie. Czasami ze zwiększoną bazową pamięcią RAM i rozbudowanym generatorem znaków.
* Agat-9 (1988-93): RAM — 128 kb (do 640 kb), stacja dysków — 840 kb (czasami uzupełniana o drugi dysk 140 kb), kontroler drukarki, możliwość emulacji Apple II.
* Złoty Agat (1985): specjalna wersja siódemki dla Ministerstwa Obrony Narodowej.
Zestawienie amerykańskiego i radzieckiego odpowiednika sprzętu
Porównajmy więc Apple II i Agat. Już na pierwszy rzut oka widać różnice w wyglądzie tych komputerów. Agat ma bardziej współczesną konstrukcję z napędem dyskowym w obudowie.
Płyta główna też jest zupełnie inna niż w Apple II bądź Prawec.
Co do stacji dysków, to pierwotnie w rzeczywistości były używane napędy podobne do Apple produkcji bułgarskiej. Jednak nie było to celowe. Problem polegał na tym, że chciano wykorzystać napęd japońskiej firmy TEAC z elektroniką opracowaną przez producenta Agatów o pojemności 840 kb. Jednak dostawa się spóźniała. Dlatego dla pierwszej partii zostały kupione stacje dysków ЕС5088, już przystosowane do pracy z procesorem 6502. W tych wersjach obcowanie z dyskiem odbywało się tak samo, jak w oryginalnym Apple — czyli procesor centralny spełniał dużą część pracy kontrolera.
Co do pamięci, standardowy Agat dysponował możliwością odłączenia ROM-u i podłączenia RAM-u w trybie ROM. Apple dla tego proponował oddzielną kartę: „Language Card”, która miała pewne ograniczenia.
Kontroler monitora w Apple miał dwa banki pamięci z określonymi adresami RAM. Agat posiadał dowolną ich liczbę, używających jako pamięć wideo dowolny adres RAM-u. Apple nie miał możliwości wykorzystywać kolorów w trybie tekstowym, podczas kiedy Agat w trybie 32x32 znaków mógł wyświetlać je w szesnastu.
Możliwości graficzne Apple (rozdzielczość ekranu 280х192 pikseli, czarno-biały lub 140х192 pikseli, 6 kolorów) i Agatu (512х256 pikseli, czarno-biały lub 256х256, kolorowy) były mniej więcej podobne. Jednak w radzieckim sprzęcie ich realizacja była łatwiejsza. Problem Apple polegał na tym, że był on przystosowany do pracy z telewizorami z dekoderem NTSC. W tym standardzie wybór zależy od pozycji i koloru sąsiadujących pikseli na ekranie. Agat pracował z telewizorami kolorowymi standardu SECAM, w którym te mankamenty nie istniały.
Ze względu na różnicę w hardware, kreatorom Agatu nie bardzo zależało na oprogramowaniu od Apple, tym bardziej że ten komputer był zorientowany na uczelnie radzieckie i amerykański soft nie do końca do niego pasował. Opracowano więc ogrom własnego, który nie działał na oryginalnym Apple II.
Podsumowanie
Agat nie był złą lub dobrą kopią Apple, ale osobnym komputerem, chociaż wzorowanym na odpowiedniku ze Stanów. Zdaniem Wladimira był to sukces. Jednak ja bym tego nie powiedział. Agat produkowano nakładem paru tysięcy sztuk, podczas kiedy w przypadku Apple II chodziło o kilka milionów.
Współczesna płyta główna Agat-9 opracowana przez miłośników tego komputera. Zdjęcie: Grigory Gaevyy.
Jednak temat Agatu wzbudził zainteresowanie na naszym forum i zdecydowałem się przyjrzeć jego historii powstania i innym szczegółom. W ciągu kilku dni zebrałem informacje i nawet skontaktowałem się z jednym z pierwszych użytkowników oraz pasjonatów tego sprzętu. Wladimir, bo tak ma na imię, opowiadał mi ciekawe rzeczy i podał kilka źródeł w oparciu, o które przygotowano ten materiał.
Powstanie radzieckiego komputera Agat
Poza granicami byłego ZSRR Agat jest znany dzięki publikacji w popularnym nawet w Polsce czasopiśmie: „Byte”. Artykuł ukazał się w listopadzie 1984 roku pod tytułem: „AGAT: A Soviet Apple II Computer — The Russians first microcomputer is a bad copy of the Apple”. Autorem był Leo D. Bores, Amerykanin, który odwiedził Fyodorov Eye Microsurgery Complex w Moskwie. Przetłumaczyłem ten materiał na język polski. Ale opublikuję póżniej.
Ciekawe, że mimo głośnego tytułu, który widocznie nadała redakcja czasopisma, autor całkiem pozytywnie ocenił ten dziwny z punktu widzenia zachodniego fachowca sprzęt.
Zdaniem Wladimira, Amerykanin miał do czynienia z pierwotną wersją komputera, która poważnie różniła się od seryjnej i tym bardziej od następnych rozwojowych.
Mimo spekulacji na ten temat, Agat nie był nieudanym klonem Apple II lub bułgarskiego Prawec. Wladimir wyjaśnia, że w ogóle nie miano w zamiarze powielania wspomnianych sprzętów. Początkowo kierownictwo organizacji rozwoju komputerowego w ZSRR nie mogło się zdecydować, wybierając pomiędzy urządzeniami z architekturą Intel lub DEC. W końcu trafiło im w ręce 10 komputerów Apple II. Stanowiły one pewien wzór, ale jednocześnie radykalnie je przerobiono. Rozwiązania użyte w oryginale pozwoliły zmniejszyć koszty produkcji, bo na obszarach, gdzie całość była wytwarzana, panowała ostra konkurencja. W Związku Radzieckim nikogo to nie zajmowało, bo Agat po pierwsze nie był przeznaczony do sprzedaży na wolnym rynku, a po drugie nie miałby z kim rywalizować. W tym kraju na cenie nie bardzo zależało komukolwiek. Dlatego i z powodów opisanych trochę poniżej, radziecka wersja seryjnej maszyny miała pewne atuty. Wśród nich:
1. Elastyczny i wielostronicowy kontroler displeja, z prawdziwymi kolorami i bez konfliktów atrybutów;
2. Pełnoprawny generator znaków i kolorów dla trybów tekstowych;
3. Udana architektura pamięci segmentowej;
4. Szybki kontroler dysku i zaawansowany podsystem dyskowy.
Przeznaczenie komputera Agat i nietypowy sposób finansowania jego produkcji
Historia rozwoju tego sprzętu jest powiązana z dziwacznymi, z punktu widzenia współczesnej gospodarki, czynnikami. Duża liczba modeli była spowodowana nie popytem na rynku, ale systemem finansowania oraz zachęty dla przedsiębiorstw na produkcję komputera do użytku powszechnego. Czyli ilość wersji urządzenia była raczej sztuczna i pozwoliła demonstrować: „osiągi” w rozwoju produkcji i w ten sposób pozyskiwać wsparcie oraz środki.
Za tym idzie też dziwny charakter określenia ceny tej produkcji. Agat pierwotnie był przeznaczony do celów dydaktycznych. Nie mógł być więc sprzedawany bezpośrednio osobom prywatnym. Wiąże się z tym mit o wysokiej cenie.
Przypomnę, że w ZSRR oprócz rubla dla obywatela, istniał też inny środek transakcyjny, do rozliczeń pomiędzy przedsiębiorstwami. Jego wartość miała niewiele wspólnego z gotówką i tym bardziej z rublem w walucie. Ogłoszona cena Agatu uwzględniała jego wartość właśnie w tych jednostkach rozliczenia i wynosiła 3900 rubli (tylko dla organizacji państwowych). Podczas kiedy jeden z pierwszych komputerów osobistych BK0010 (БК0010) kosztował 700 rubli (bez monitora) i był sprzedawany na rynku powszechnym.
Charakterystyka różnych wyprodukowanych wersji
Razem powstało prawie 10 modeli, mimo spekulacji, że było ich więcej. Wynika to z modułowej konstrukcji, która mogła być zmieniona w każdej chwili przez dołączenie nowych opcji. Najbardziej znane następne wersje to:
* Agat-1/2/3 (1980-83) — prototypy, które otrzymały oznaczenie cyfrowe (dla oficjalnej demonstracji w ministerstwie, które decydowało o uruchomieniu produkcji w państwowych zakładach). Kilka kolejnych nie uzyskało tego oznaczenia — nazwano je: „Agatem piątego modelu”, „Agatem czerwonym” itp. W tym okresie nastąpiło przejście od wczesnych maszyn będących zrusyfikowanymi klonami Apple (płyta główna jest dokładną kopią Apple II, układy scalone są analogami importowanych) do prawdziwych Agatów.
* Czerwony agat (1983): ręcznie wykonana metalowa obudowa. W zasadzie był prototypem.
* Agat-4 (1984): eksperymentalna partia 100 maszyn o architekturze podobnej do Agat-7.
* Agat-7 (1985-90): RAM — 96 kb (do 640 kb), napęd dyskowy — 140 kb (wczesne wersje) lub 840 kb (późniejsze), moduł interfejsu szeregowego i równoległego.
* Agat-8 był podobny do Agat-7, ale z drukarką w zestawie. Czasami ze zwiększoną bazową pamięcią RAM i rozbudowanym generatorem znaków.
* Agat-9 (1988-93): RAM — 128 kb (do 640 kb), stacja dysków — 840 kb (czasami uzupełniana o drugi dysk 140 kb), kontroler drukarki, możliwość emulacji Apple II.
* Złoty Agat (1985): specjalna wersja siódemki dla Ministerstwa Obrony Narodowej.
Zestawienie amerykańskiego i radzieckiego odpowiednika sprzętu
Porównajmy więc Apple II i Agat. Już na pierwszy rzut oka widać różnice w wyglądzie tych komputerów. Agat ma bardziej współczesną konstrukcję z napędem dyskowym w obudowie.
Zdjęcie: Jeeno Laretti.
Płyta główna też jest zupełnie inna niż w Apple II bądź Prawec.
Co do stacji dysków, to pierwotnie w rzeczywistości były używane napędy podobne do Apple produkcji bułgarskiej. Jednak nie było to celowe. Problem polegał na tym, że chciano wykorzystać napęd japońskiej firmy TEAC z elektroniką opracowaną przez producenta Agatów o pojemności 840 kb. Jednak dostawa się spóźniała. Dlatego dla pierwszej partii zostały kupione stacje dysków ЕС5088, już przystosowane do pracy z procesorem 6502. W tych wersjach obcowanie z dyskiem odbywało się tak samo, jak w oryginalnym Apple — czyli procesor centralny spełniał dużą część pracy kontrolera.
Co do pamięci, standardowy Agat dysponował możliwością odłączenia ROM-u i podłączenia RAM-u w trybie ROM. Apple dla tego proponował oddzielną kartę: „Language Card”, która miała pewne ograniczenia.
Kontroler monitora w Apple miał dwa banki pamięci z określonymi adresami RAM. Agat posiadał dowolną ich liczbę, używających jako pamięć wideo dowolny adres RAM-u. Apple nie miał możliwości wykorzystywać kolorów w trybie tekstowym, podczas kiedy Agat w trybie 32x32 znaków mógł wyświetlać je w szesnastu.
Możliwości graficzne Apple (rozdzielczość ekranu 280х192 pikseli, czarno-biały lub 140х192 pikseli, 6 kolorów) i Agatu (512х256 pikseli, czarno-biały lub 256х256, kolorowy) były mniej więcej podobne. Jednak w radzieckim sprzęcie ich realizacja była łatwiejsza. Problem Apple polegał na tym, że był on przystosowany do pracy z telewizorami z dekoderem NTSC. W tym standardzie wybór zależy od pozycji i koloru sąsiadujących pikseli na ekranie. Agat pracował z telewizorami kolorowymi standardu SECAM, w którym te mankamenty nie istniały.
Możliwości graficzne Agatu. Zdjęcie: Grigory Gaevyy.
Ze względu na różnicę w hardware, kreatorom Agatu nie bardzo zależało na oprogramowaniu od Apple, tym bardziej że ten komputer był zorientowany na uczelnie radzieckie i amerykański soft nie do końca do niego pasował. Opracowano więc ogrom własnego, który nie działał na oryginalnym Apple II.
Podsumowanie
Agat nie był złą lub dobrą kopią Apple, ale osobnym komputerem, chociaż wzorowanym na odpowiedniku ze Stanów. Zdaniem Wladimira był to sukces. Jednak ja bym tego nie powiedział. Agat produkowano nakładem paru tysięcy sztuk, podczas kiedy w przypadku Apple II chodziło o kilka milionów.
Fajne? Ranking DIY
